नेपालमा बुद्धधर्मको इतिहास निकै पुरानो भए तापनि, बीचका केही शताब्दीहरूमा थेरवाद परम्परा ओझेलमा परेको थियो। यसरी ओझेलमा परेको परम्परालाई २०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा पुनर्जीवित गर्ने साहसी व्यक्तित्वहरूमध्ये बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञा अग्रणी मानिन्छन्। राणा शासनको कठोर दमनका बीच पनि धर्म र भाषाका लागि लडेका महाप्रज्ञाको जीवन सङ्घर्ष र आध्यात्मिक रूपान्तरणको एउटा अद्भुत गाथा हो।

प्रारम्भिक जीवन: प्रेम बहादुर देखि महाप्रज्ञासम्म

बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञाको जन्म २१ मे १९०१ मा काठमाडौँको ल्हूघ: टोलमा भएको थियो। उनको बाल्यकालको नाम प्रेम बहादुर श्रेष्ठ (पछि नानीकाजी श्रेष्ठ) थियो। मध्यमवर्गीय नेवार परिवारमा जन्मिएका प्रेम बहादुर सानैदेखि भजन-कीर्तन र आध्यात्मिक चिन्तनमा गहिरो रुचि राख्थे।

उनको जीवनमा सन् १९२४ मा एक ठुलो मोड आयो, जब काठमाडौँ आएका तिब्बती भिक्षु क्यान्त्से लामाको उपदेशबाट उनी प्रभावित भए। लामाको पछि लाग्दै उनी तिब्बतको केइरोङ पुगे र त्यहाँ तिब्बती बौद्ध परम्पराअनुसार प्रव्रज्या (सन्न्यास) लिएर ‘महाप्रज्ञा’ नाम धारण गरे।

राणा शासनको दमन र १९२६ को देश निकाला

महाप्रज्ञा तिब्बतबाट फर्केर काठमाडौँमा भिक्षुको भेषमा भिक्षाटन गर्न थालेपछि तत्कालीन राणा शासकहरू क्रुद्ध भए। उनी हिन्दू परिवारमा जन्मिएर बौद्ध भिक्षु बनेको र सहरमा भिक्षा मागेको कुरा राणाहरूलाई सह्य भएन। फल स्वरूप, सन् १९२६ (वि.सं. १९८३) मा श्री ३ चन्द्र शमशेरको आदेशमा महाप्रज्ञासहित ५ जना भिक्षु र उनका गुरु छिरिङ नोर्बुलाई देश निकाला गरियो।

इतिहासमा यो घटना नेपालमा थेरवाद पुनरुत्थानको कोशेढुङ्गा मानिन्छ। देश निकाला गरिएका भिक्षुहरू निम्न थिए:

• बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञा
• भिक्षु महावीर्य
• भिक्षु महाचन्द्र
• भिक्षु महाक्षान्ति
• भिक्षु महाज्ञान

भारतमा पलायन र थेरवादको दीक्षा

देश निकाला भएपछि यी भिक्षुहरू भारतको बोधगया पुगे र त्यहाँ बर्मेली गुरुको सानिध्यमा थेरवाद बुद्धधर्मको अभ्यास थाले। सन् १९२८ मा कुशीनगरमा पुगी भिक्षु चन्द्रमणि महाथेरोबाट उनले पुनः विधिपूर्वक थेरवाद परम्परा अनुसार उपसम्पदा (पूर्ण भिक्षु दीक्षा) प्राप्त गरे। यसै क्रममा उनले तिब्बतका व्यापारी कुलमान सिंह तुलाधरलाई पनि प्रभावित पारे, जो पछि नेपालका प्रथम थेरवादी भिक्षु ‘प्रज्ञानन्द’ महास्थविर बन्न पुगे।

महाप्रज्ञाको अठोट कतिसम्म थियो भने, देश निकालाको आदेश हुँदाहुँदै पनि सन् १९३० को शिवरात्रिको समयमा उनी महिलाको भेषमा लुकेर काठमाडौँ प्रवेश गरेका थिए। यद्यपि, पक्राउ पर्ने डरले उनी चाँडै भारत फर्किए र पछि बर्मा तथा भारतको कालिम्पोङमा समय बिताए।

साहित्यिक योगदान र कालिम्पोङ बसाइ

सन् १९३४ देखि महाप्रज्ञा भारतको कालिम्पोङमा बस्न थाले। त्यहाँ उनलाई प्रसिद्ध समाजसेवी लक्ष्मी नन्द कंसाकारले आश्रय र आर्थिक सहयोग प्रदान गरेका थिए। कंसाकारकै सहयोगमा महाप्रज्ञाका धेरै महत्त्वपूर्ण पुस्तकहरू प्रकाशित भए। उनले नेपाल भाषा (नेवारी) र हिन्दीमा १८ भन्दा बढी पुस्तकहरू लेखेका छन्। उनको साहित्यिक योगदानले नेपाल भाषाको पुनर्जागरणमा पनि ठुलो भूमिका खेलेको छ।

उनका प्रमुख कृतिहरू:

• ललितविस्तार: बुद्धको जीवनीमा आधारित यो पुस्तक सन् १९४० मा प्रकाशित भएको थियो, जुन उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध कृति मानिन्छ।
• आत्मजीवनी: तीन खण्डमा प्रकाशित उनको आत्मकथाले तत्कालीन नेपालको सामाजिक, राजनीतिक र धार्मिक अवस्थाको जीवन्त चित्रण गर्दछ।
• ज्ञानको ज्योति निभ्यो: यो उनको अत्यन्तै लोकप्रिय शोक गीत/भजन हो, जुन आज पनि बौद्ध समाजमा गुञ्जिन्छ।

भिक्षु जीवनको मोड र “बौद्ध ऋषि” को रूपमा पुनरागमन

सन् १९४५ मा व्यक्तिगत र पारिवारिक कारणले महाप्रज्ञाले भिक्षु जीवन त्याग गरी गृहस्थ जीवनमा प्रवेश गरे। उनले एक विधवा महिलासँग विवाह गरे र जीविकोपार्जनका लागि तस्बिर खिच्ने (फोटोग्राफी) पेसा अपनाए। यद्यपि, बुद्धधर्मप्रतिको उनको निष्ठा र ज्ञान कहिल्यै कम भएन। सन् १९६२ मा पत्नीसँग छुट्टिएपछि उनी पुनः काठमाडौँ फर्किए।

काठमाडौँ फर्किएपछि उनले आफूलाई परम्परागत भिक्षुको सट्टा “बौद्ध ऋषि” को रूपमा चिनाए। उनी लामो दाह्री पाल्ने र तिब्बती शैलीको कलेजी रङको लुगा लगाउने गर्थे। उनलाई ध्यानबाट प्राप्त भएको विशेष क्षमताका माध्यमले बिरामी निको पार्ने शक्तिका लागि पनि धेरैले श्रद्धा र सम्मान गर्थे।

महाप्रज्ञाको विरासत र देहावसान

बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञाको मृत्यु सन् १९७९ मा काठमाडौँमा भयो। उनले नेपालमा थेरवाद बुद्धधर्मको जग बसाल्न र नेपाल भाषाको साहित्यलाई आधुनिक युगमा पुर्‍याउन खेलेको भूमिका अतुलनीय छ। राणाहरूले दबाउन खोजेको बुद्धको शिक्षालाई उनले जनताको भाषामा अनुवाद गरेर घर-घर पुर्‍याए।

आज पनि काठमाडौँमा उनको नाममा ‘बौद्ध ऋषि महाप्रज्ञा आश्रम’ सञ्चालित छ, जसले उनका कृतिहरूको संरक्षण र प्रकाशन निरन्तर गरिरहेको छ।